Thứ Sáu, 29 tháng 6, 2012

Bút kí dưới hầm (I-1)


Bút kí dưới hầm
Fyodor Mikhailovich Dostoevsky
(Thạch Chương dịch từ bản tiếng Anh "Notes from Underground"
Phạm Ngọc hiệu đính từ nguyên tác tiếng Nga "Записки из подполья")



Cả tác giả lẫn tập "Bút kí" này cố nhiên là tưởng tượng. Tuy nhiên, nếu xét những hoàn cảnh mà trong đó xã hội chúng ta được hình thành, thì những mẫu người như tác giả tập bút kí này chẳng những có thể, mà nhất định còn phải hiện diện trong xã hội chúng ta. Tôi muốn nêu ra trước công chúng, rõ nét hơn bình thường một chút, một trong số những nhân vật của thời đại vừa qua. Đó là một trong số những đại diện của thế hệ còn sống đến bây giờ. Trong phần đầu có nhan đề "Dưới hầm", nhân vật đó sẽ tự giới thiệu về bản thân, về quan điểm của hắn, như thể có í muốn giải thích những lí do khiến hắn đã sinh ra và phải được sinh ra trong xã hội chúng ta. Còn phần kế tiếp mới là những hồi ức về một số biến cố trong cuộc đời hắn.
1864

Phần I. Dưới hầm
I
Tôi là người bệnh hoạn... Tôi là người độc ác. Tôi là người tẻ nhạt. Tôi nghĩ mình đau gan. Tuy vậy, tôi chẳng băn khoăn quái gì về bệnh tình và có lẽ cũng chẳng biết thực sự mình đau chỗ nào. Tôi không đi khám bệnh và cũng chưa từng bao giờ đi khám, mặc dù rất tôn trọng i học và giới i sĩ. Ngoài ra, tôi còn mê tín kinh khủng; hừm, ít nhất cũng đủ để còn tôn trọng i khoa. (Tôi có đủ học vấn để khỏi mê tín, thế nhưng vẫn mê tín như thường). Không, tôi không muốn chữa bệnh chẳng qua là vì giận dữ. Nói thế chắc quý vị đâu thèm hiểu cho. Hừm, trái lại tôi rất hiểu. Tất nhiên, tôi không biết cách nào để giải thích, trong trường hợp này tôi định trút giận vào ai; tôi thừa biết đâu thể "bôi nhọ" các vị bác sĩ bằng việc không để họ chữa trị cho mình; tôi rõ hơn ai hết là làm thế chỉ gây tổn hại chẳng phải ai khác ngoài chính bản thân. Nhưng xét cho cùng, nếu tôi không chịu chữa bệnh chẳng qua là vì giận dữ. Đau gan ư, cứ mặc cho nó đau nặng thêm nữa đi!
Tôi sống thế cũng đã lâu rồi - có đến hai mươi năm. Năm nay tôi bốn mươi. Trước kia tôi là công chức, nhưng giờ đã nghỉ. Tôi từng là một công chức ác nghiệt. Tôi thô lỗ và lấy làm hài lòng vì điều này. Tôi không ăn hối lộ, vậy thì tôi phải được quyền tự ban thưởng cho mình một chút chứ. (Câu pha trò hơi nhạt, nhưng tôi không xóa nó đi. Khi viết ra tôi tưởng lúc đọc lên nghe sẽ í vị lắm, nhưng lúc này, khi thấy đó chẳng qua là trò phô trương đốn mạt thì tôi lại cố tình để nguyên không xóa!). Khi có người đến chỗ tôi ngồi, trình đơn từ xin xỏ việc gì, tôi thường nghiến răng giận dữ với họ và cảm nhận niềm khoái lạc vô hạn được hành hạ một ai đó. Hầu như lúc nào cũng thành công. Phần đông đều là những người nhút nhát - đám xin xỏ ấy mà. Nhưng tôi không tài nào chịu nổi một tay sĩ quan trong số bọn láo xược. Hắn dứt khoát không chịu khúm núm và cứ khua loảng xoảng thanh kiếm một cách khả ố. Suốt một năm rưỡi trời tôi gây chiến với hắn chỉ vì thanh kiếm đó. Cuối cùng tôi cũng thắng. Hắn thôi, không khua kiếm nữa. Dù sao chuyện đó xảy ra hồi tôi còn trẻ. Nhưng thưa quý vị, quý vị có biết mấu chốt sự giận dữ của tôi là ở chỗ nào không? Tất cả là ở chỗ, vấn đề tởm lợm nhất chính là ở chỗ, ngay cả những lúc cáu giận khủng khiếp nhất, tôi luôn cảm thấy xấu hổ nhận ra rằng: mình chẳng những không phải là người độc ác, mà thậm chí còn không phải là người hay cáu giận, rằng tôi cứ thích bày trò ngáo ộp một cách vô ích để tự an ủi mình. Tôi đang tức sùi bọt mép, ấy thế chứ ai đó thử đem cho tôi con búp bê hay tách trà đường xem, có khi tôi nguôi giận ngay. Thậm chí còn mủi lòng là đằng khác, dù rằng sau đó tôi sẽ nghiến răng sỉ vả bản thân và bị mất ngủ cả mấy tháng trời vì xấu hổ. Tính tôi nó vốn thế!
Khi nãy tôi vừa nói dối về bản thân rằng mình là một công chức ác nghiệt. Dối trá thế là vì tôi giận dữ. Chẳng qua tôi muốn đùa bỡn với những kẻ xin xỏ và với tay sĩ quan nọ, chứ thực ra đời thuở nào tôi lại có thể ác nghiệt được. Tôi luôn nhận thấy trong con người mình đầy những iếu tố tương phản nhau quá mức. Tôi có cảm giác chúng lúc nhúc trong tôi. Tôi biết suốt đời chúng vẫn cứ nhộn nhạo trong người tôi và đòi thoát ra ngoài, nhưng tôi không cho phép, cố tình không cho chúng thoát ra. Chúng hành hạ tôi đến nhục nhã, khiến tôi lên cơn động kinh, và cuối cùng làm tôi phát ngấy, ngấy tận mang tai! Thưa quý vị, hay là quý vị tưởng bở rằng giờ đây tôi đang ăn năn hối lỗi hay muốn cầu mong tha thứ điều gì? Tôi dám chắc thể nào quý vị cũng tưởng thế... Tuy vậy, xin cam đoan là kể cả quý vị có tưởng thế, tôi cũng cóc quan tâm...
Tôi chẳng những không ác nghiệt, mà còn chẳng biết trở thành cái quái gì hết: không ác - chẳng hiền, không đểu cáng - chẳng tử tế, không là anh hùng cũng chẳng là sâu bọ. Giờ đây tôi đang sống nốt chuỗi ngày tàn trong cái xó này, tự huyễn hoặc mình bằng niềm an ủi độc ác, vô tích sự: là một kẻ thông minh thì chẳng tài nào trở thành gì ráo trọi, chỉ có đứa đần độn mới trở thành gì đó mà thôi. Phải, một kẻ thông minh của thế kỉ XIX cần và phải có trách nhiệm đạo đức: trước hết phải là một tạo vật không cá tính; còn con người có cá tính, con người hành động, chỉ là tạo vật có nhiều hạn chế. Đó là niềm tin không gì lay chuyển suốt bốn mươi năm trời. Năm nay tôi bốn mươi tuổi rồi, mà bốn mươi năm là cả một đời người; là đã quá già nua. Sống quá bốn mươi tuổi là không hợp lẽ, là đê tiện, là vô đạo đức! Quý vị thử trả lời thật chân thành, thẳng thắn: ai sống lâu hơn bốn mươi tuổi nào? Tôi sẽ bảo với quý vị là ai nhé: chỉ bọn đần độn và lũ vô lại mà thôi. Tôi sẽ bổ thẳng vào mặt mọi tên già, mọi tên già đáng kính, mọi tên già tóc bạc đẹp lão! Tôi sẽ bổ thẳng vào mặt toàn thế giới! Tôi có quyền nói thế là vì chính tôi đây cũng sẽ sống đến sáu mươi tuổi! Sẽ sống đến bảy mươi! Sẽ sống đến tám mươi!.. Gượm đã, cho tôi thở chút...
Thưa quý vị, chắc quý vị tưởng tôi muốn pha trò cho vui chắc? Nhầm to! Tôi hoàn toàn chẳng phải là một tay hoạt kê như quý vị tưởng, hay như quý vị có thể tưởng thế đâu; tuy nhiên, nếu quý vị thấy bực mình với mấy trò ba hoa khoác lác này (mà tôi cảm thấy quý vị có vẻ bực rồi đấy), và muốn chất vấn xem thực chất cái thằng tôi là gã nào vậy? - thế thì xin thưa: tôi là một viên chức bậc VIII[1]. Tôi làm việc cốt vì miếng cơm manh áo (chỉ thế mà thôi), và năm ngoái khi một người bà con xa để lại di chúc cho tôi thừa kế sáu ngàn rúp, thì tôi lập tức xin nghỉ hưu và chuyển về sống hẳn ở cái xó này. Trước kia tôi từng sống ở cái xó này, còn bây giờ thì chuyển hẳn về ở đây. Phòng của tôi - một căn phòng khốn khổ, tồi tàn ở rìa thành phố. Người giúp việc của tôi là một mụ già nhà quê, xấu tính xấu nết do đần độn, đã thế người lúc nào cũng bốc mùi khiếp đảm. Người ta bảo khí hậu Peterburg có hại cho tôi, và với chút tiền còm như tôi thì sống ở Peterburg làm gì cho đắt đỏ. Tôi biết lắm chứ, còn rõ hơn tất cả các vị tham mưu, cố vấn khôn ngoan và đầy kinh nghiệm ấy. Nhưng tôi vẫn ở lại Peterburg; tôi sẽ không rời Peterburg. Tôi không đi là vì... Ủa! mà tôi đi hay ở thì phỏng có can hệ quái gì nhỉ!
Tuy vậy: một người đứng đắn thì thích nói về điều gì nhất nào?
Xin thưa rằng: nói về bản thân hắn.
À, vậy thì tôi sẽ nói về tôi.


[1] Bảng hạng ngạch viên chức của Nga trước cách mạng tháng Mười (1917) gồm 14 bậc, cao nhất là bậc I; bậc VIII tương đương Đại úy bộ binh trong quân đội. (Mọi chú thích đều của người hiệu đính)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét